⬅ Umumiy bo'limiga qaytish

Italyan tilida gap turlari

Rasm

Rimning tor ko'chalaridan birida kichkina qahvaxonaga kirib qolganingizni tasavvur qiling. Yoningizdagi stolda o'tirgan yigit qo'lini havoda silkitib, bittagina so'z bilan uch xil ma'no chiqarib qo'ya qoladi: Prendi un caffè. (xotirjam xabar), Prendi un caffè? (qiziqib so'rash), Prendi un caffè! (samimiy taklif yoki buyruq). E'tibor berdingizmi? So'zlar bir xil, harflar o'zgarmadi, lekin ohang (intonatsiya) butun vaziyatni o'zgartirib yubordi.

Italyan tilini ko'pchilik musiqaga o'xshatishi bejiz emas. Bu tilda gap tuzish quruq matematik formula emas — u ohang, his-tuyg'u va moslashuvchan so'z tartibining uyg'unligidir. O'zbek tilida fe'lni doim gapning oxiriga tashlab qo'yishga o'rganib qolganmiz, italyanlar esa eng muhim harakatni darrov o'rtaga olib chiqishadi, kerak bo'lsa egani umuman tushirib qoldirishadi, urg'u bermoqchi bo'lgan so'zini esa gapning boshiga sudrab chiqishadi.

Agar italyan tilida faqat alohida so'zlarni yodlab yurishdan charchagan bo'lsangiz va endi chiroyli, tabiiy, xatosiz gaplar tuzishni istasangiz, keling, italyan gaplarining barcha turlarini — eng oddiy darak gapdan tortib, murakkab qo'shma gaplar va jonli ko'cha nutqigacha — birgalikda, oddiy va tushunarli tilda ko'rib chiqamiz.

MAQSAD VA OHANGIGA KO'RA GAP TURLARI (I TIPI DI FRASE SECONDO LO SCOPO)

Har safar og'iz ochganimizda qandaydir maqsadni ko'zlaymiz: nimadir haqida xabar beramiz, savol so'raymiz, iltimos qilamiz, hayratlanamiz yoki ichimizdagi orzuni aytamiz. Italyan grammatikasida mustaqil gaplar (proposizioni indipendenti — o'zi yolg'iz ham to'liq ma'no beradigan gaplar) aynan shu maqsad va ohangiga qarab bir necha turga bo'linadi.

1.1. Darak gaplar (Frasi dichiarative / enunciative)

Kundalik nutqimizning eng katta qismini aynan frasi dichiarative (yoki enunciative) tashkil qiladi. Ular biror voqea, fakt, fikr yoki holat haqida xotirjam xabar beradi va oxiriga oddiy nuqta (.) qo'yiladi. Darak gaplar ikki xil shaklda keladi: tasdiq (forma affermativa) va inkor (forma negativa).

Tasdiq shakli (Forma affermativa):

Studio italiano ogni mattina. — Men har kuni ertalab italyan tilini o'rganaman. (Ega «io» fe'l oxiridan bilinib turgani uchun tushib qolgan.)

La mia amica lavora in un'agenzia di design a Milano. — Mening dugonam Milandagi dizayn agentligida ishlaydi.

Stasera guardiamo un film su Netflix. — Bugun kechqurun Netflixda kino ko'ramiz.

Inkor shakli (Forma negativa) va «non» yuklamasining o'rni: Italyan tilida gapni inkorga aylantirish juda oson — fe'ldan shundoqqina oldinga non so'zini qo'yasiz, tamom! Agar fe'l oldida kishilik olmoshi (mi, ti, lo, la, ci, vi) turgan bo'lsa, non hammadan oldinga o'tadi: non + olmosh + fe'l.

Non bevo caffè dopo le sei di sera. — Kechki oltidan keyin qahva ichmayman.

Non lo so ancora. — Buni hali bilmayman. («lo» olmoshi fe'ldan oldin, «non» esa undan ham oldin turibdi.)

Marco non ha capito la domanda. — Marko savolni tushunmadi. (Qo'shma zamonda «non» yordamchi fe'l «ha»dan oldin keladi.)

Qo'sh inkor (Doppia negazione): Ingliz tilini biladiganlar bu yerda ko'pincha adashib qolishadi, lekin o'zbek tilida so'zlashuvchilar uchun bu ayni muddao! Xuddi o'zbek tilidagi «Men hech qachon bormayman» deganimizdek, italyan tilida ham ikkita inkor bir gapda bemalol yonma-yon keladi: fe'ldan oldin non, fe'ldan keyin esa ikkinchi inkor so'zi (mai, niente, nessuno, più, ancora, né... né, neanche) ishlatiladi.

Muhim qoida: Agar nessuno (hech kim), niente (hech narsa) yoki mai (hech qachon) fe'ldan oldin kelsa, non yuklamasi tushib qoladi! Masalan: Nessuno ha chiamato (Hech kim qo'ng'iroq qilmadi) — bu yerda Nessuno non ha chiamato deyish xato.

Qo'sh inkor juftligi

Ma'nosi

Hayotiy misol va tarjimasi

non ... mai

hech qachon

Non ho mai visitato Venezia. — Venetsiyaga hech qachon bormaganman.

non ... niente / nulla

hech narsa

Non voglio comprare niente oggi. — Bugun hech narsa sotib olmoqchi emasman.

non ... nessuno

hech kim

Non conosco nessuno in questa città. — Bu shaharda hech kimni tanimayman.

non ... più

endi ... -maydi

Non fumo più da due anni. — Ikki yildan beri endi chekmayman.

non ... ancora

hali ... -magan

Il treno non è ancora arrivato. — Poyezd hali yetib kelmadi.

non ... neanche / nemmeno

hatto ... ham

Non ho neanche un minuto libero. — Hatto bir daqiqa ham bo'sh vaqtim yo'q.

non ... né ... né

na ... na ...

Non mangio né carne né pesce. — Na go'sht, na baliq yeyman.

 

1.2. So'roq gaplar (Frasi interrogative)

Italyan tilida savol berish ingliz tilidagidek bosh og'rig'i emas — bu yerda do, does, did kabi yordamchi so'zlar umuman yo'q. Mustaqil so'roq gaplar (interrogative dirette) asosan uch usulda yasaladi:

1) Intonatsiya orqali yasaladigan umumiy so'roq gaplar (Interrogative totali): Darak gapni xuddi o'zidek qoldirasiz va gapning oxirida ovozingizni yuqoriga ko'tarasiz. Yozuvda esa nuqta o'rniga so'roq belgisi (?) qo'yasiz. Bunday savollarga «ha» (sì) yoki «yo'q» (no) deb javob beriladi.

Parli italiano? — Italyancha gapirasanmi? (Darak shakli: «Parli italiano.» — faqat ohang o'zgardi.)

Hai già visto il nuovo messaggio su Telegram? — Telegramdagi yangi xabarni ko'rdingmi?

Andiamo al cinema stasera? — Bugun kechqurun kinoga boramizmi?

2) So'roq so'zlar ishtirokidagi xususiy so'roq gaplar (Interrogative parziali): Aniq bir ma'lumotni bilish uchun gap boshiga so'roq so'zi (parola interrogativa) qo'yiladi. Bu holda, agar gapda ega alohida aytilsa, u ko'pincha fe'ldan keyinga o'tadi (Dove abita Marco?).

So'roq so'zi

Ma'nosi

Hayotiy misollar

Chi?

Kim?

Chi è quel ragazzo? — Anavi yigit kim?
Con chi esci stasera? — Bugun kechqurun kim bilan chiqyapsan?

Che cosa? / Cosa? / Che?

Nima?

Che cosa fai nel tempo libero? — Bo'sh vaqtingda nima qilasan?
Cosa mangiamo per cena? — Kechki ovqatga nima yeymiz?
Che succede? — Nima bo'lyapti? (eng jonli shakl)

Dove?

Qayerda? Qayerga?

Dove abiti adesso? — Hozir qayerda yashaysan?
Di dove sei? — Qayerliksan? (kelib chiqishini so'rash)

Quando?

Qachon?

Quando parte il tuo volo? — Reysing qachon uchadi?
Da quando studi italiano? — Qachondan beri italyan tilini o'rganyapsan?

Perché?

Nega? Nima uchun?

Perché sei in ritardo? — Nega kechikding?
Perché impari questa lingua? — Nima uchun bu tilni o'rganyapsan? (Javobda ham «perché» — «chunki» keladi.)

Come?

Qanday? Qalay?

Come stai oggi? — Bugun qalaysan?
Come si scrive il tuo cognome? — Familiyang qanday yoziladi?

Quale? / Quali?

Qaysi?

Qual è il tuo film preferito? — Eng sevimli filming qaysi? («Qual è» apostrofsiz yoziladi!)
Quali scarpe preferisci? — Qaysi poyabzalni ma'qul ko'rasan?

Quanto/a/i/e?

Qancha? Nechta?

Quanto costa questo zaino? — Bu ryukzak qancha turadi?
Quanti anni hai? — Yoshing nechada?
Quante lingue parli? — Nechta tilda gapirasan?

 

3) Tanlovli (Interrogative disgiuntive) va ritorik (Interrogative retoriche) so'roqlar: Tanlovli savolda suhbatdoshga o / oppure (yoki) orqali ikki variant beriladi, ritorik savolda esa javob shundoq ham aniq bo'lib, gapga ta'sirchanlik beriladi.

Preferisci il tè o il caffè? — Choyni ma'qul ko'rasanmi yoki qahvani? (tanlovli so'roq)

Restiamo a casa oppure facciamo una passeggiata? — Uyda qolamizmi yoki sayrga chiqamizmi? (tanlovli so'roq)

Ma chi non ama la pizza napoletana?! — Neapol pitsasini kim ham yaxshi ko'rmaydi?! (ritorik so'roq)

1.3. Buyruq va da'vat gaplar (Frasi imperative / volitive / esortative)

Kimgadir topshiriq berish, maslahat aytish, biror ishga undash yoki taqiqlash uchun frasi imperative (darsliklarda volitive yoki esortative deb ham ataladi) ishlatiladi. Bunday gaplarning asosiy quroli — Imperativo (buyruq mayli)dir.

Buyruq, maslahat va da'vat (Imperativo affermativo):

Ascolta questa canzone, è fantastica! — Mana bu qo'shiqni eshitib ko'r, daxshat! (tu shaxsi — do'stona maslahat)

Andiamo a prendere un gelato! — Yur, muzqaymoq yegani boramiz! (noi shaxsi — da'vat)

Scusi, mi può dire dov'è la stazione? — Kechirasiz, vokzal qayerdaligini aytib bera olasizmi? (Lei — hurmat shakli)

Taqiq shakli (Imperativo negativo — juda muhim qoida!): Ko'pchilik o'quvchilar shu yerda qoqiladi. Agar bir kishiga «sen» (tu) deb taqiq qo'ysangiz, buyruq maylini emas, balki non + infinitivo (fe'lning noaniq shakli)ni ishlatasiz! Boshqa shaxslarda (noi, voi, Lei) esa oddiygina non + imperativo keladi.

Non toccare il telefono mentre guidi! — Rulda ketayotganda telefonga tegma! (tu: non + infinitivo)

Non avere paura di sbagliare! — Xato qilishdan qo'rqma! (tu: non + infinitivo)

Non fate rumore, per favore. — Iltimos, shovqin qilmanglar. (voi: non + imperativo)

Non si preoccupi, signora, risolviamo subito. — Xavotir olmang, xonim, hoziroq hal qilamiz. (Lei: hurmat shaklidagi taqiq)

Muloyim iltimos: Hayotda doim buyruq ohangida gapirish qo'pol eshitilishi mumkin. Italyanlar muloyim so'rash uchun ko'pincha Condizionale (shart mayli)ga murojaat qilishadi:

Potresti mandarmi il file su WhatsApp? — Faylni WhatsAppdan yuborib bera olasanmi?

Vorrei un cappuccino e un cornetto, per favore. — Iltimos, bitta kapuchino va bitta kruassan bering.

1.4. Undov gaplar (Frasi esclamative)

Quvonch, hayrat, g'azab, afsus yoki zavqni ko'rsatish uchun frasi esclamative ishlatiladi va oxiriga undov belgisi (!) qo'yiladi. Italyan tilida uchta sehrli so'z undov gaplarni juda tabiiy va jonli qiladi: che, come va quanto.

  1. Che (ot yoki sifat oldidan «qanday», «naqadar» ma'nosida): Che bella sorpresa! — Qanday ajoyib syurpriz! | Che caldo fa oggi! — Bugun naqadar issiq! | Che peccato! — Attang!
  2. Come (fe'l yoki sifat bilan «qanday ham», «buncha» ma'nosida): Come parli bene l'italiano! — Italyancha buncha zo'r gapirasan! | Come sei cambiato! — Buncha o'zgarib ketibsan!
  3. Quanto (miqdor va darajani kuchaytirib «buncha ko'p», «naqadar» ma'nosida): Quanto tempo che non ci vediamo! — Ko'rishmaganimizga buncha ko'p vaqt bo'ldi! | Quanta gente c'è in piazza! — Maydonda odam buncha ko'p!

Shuningdek, italyanlar nutqda undov so'zlar (interiezioni)ni juda faol ishlatishadi: Mamma mia, che traffico! (Voy dod, tirbandlikni qara!), Evviva, abbiamo vinto! (Ura, biz yutdik!), Dai, non mollare! (Qani, bo'sh kelma!).

1.5. Italyan grammatikasida alohida ajratiladigan yana 4 ta muhim gap turi

Ko'pgina oddiy darsliklar yuqoridagi 4 tur bilan cheklanib qoladi. Lekin Italiya maktablari va jiddiy grammatika manbalarida (masalan, Treccani ensiklopediyasida) mustaqil gaplarning yana to'rtta juda qiziqarli turi alohida ajratiladi. Ularni bilsangiz, italyanlarning jonli nutqini 100% tushunasiz:

  • Orzu-tilak gaplar (Frasi desiderative / ottative): Yurakdagi orzu, tilak yoki afsusni bildiradi. Ko'pincha magari (qaniydi), se solo (faqatgina), che so'zlari va Congiuntivo mayli bilan keladi. Misollar:

Magari vincessi un viaggio in Sicilia! — Qaniydi Sitsiliyaga sayohat yutib olsam! | Se solo avessi più tempo! — Qaniydi ko'proq vaqtim bo'lsaydi! | Che tu possa realizzare tutti i tuoi sogni! — Barcha orzularing ushalsin!

  • Gumonsirash / ikkilanish gaplar (Frasi dubitative): Kishi o'z-o'ziga savol berib, ikkilanayotganini bildiradi. Ko'pincha infinito, futuro epistemico (taxminiy kelasi zamon) yoki congiuntivo bilan tuziladi. Misollar:

Che fare adesso? — Endi nima qilsam ekan? | Dove avrò messo le chiavi? — Kalitlarni qayerga qo'ygan ekanman-a? | Che sia già partito? — Nahotki u allaqachon ketib qolgan bo'lsa?

  • Yo'l qo'yuvchi mustaqil gaplar (Frasi concessive indipendenti): Birovning xohishiga rozilik berish yoki «mayli, bilganini qilsin» degan ohangni ifodalaydi. Misollar:

Faccia pure, si accomodi! — Bemalol, marhamat, o'tiring! | Dica pure quello che vuole, io non cambio idea. — Mayli, xohlaganini aytsin, men fikrimdan qaytmayman.

  • Kirish gaplar (Frasi incidentali) va Otli/fe'lsiz gaplar (Frasi nominali): Frase incidentale — gapning o'rtasiga vergul, tire yoki qavs bilan kiritilib, muallifning izohini beradigan mustaqil bo'lak; Frase nominale esa umuman fe'lsiz, faqat ot, sifat yoki ravishdan tuzilgan qisqa, lekin to'liq ma'noli gap: 

Questo libro, secondo me, è un capolavoro. — Bu kitob, meningcha, shoh asar. | Luca — come ben sai — non arriva mai puntuale. — Luka — o'zing yaxshi bilasan — hech qachon vaqtida kelmaydi.  

Tutti a tavola! — Hamma dasturxonga! | Vietato fumare. — Chekish taqiqlanadi. | Ottimo lavoro! — Ajoyib ish!

Gap turi (Italyancha)

Vazifasi

Asosiy belgisi

Qisqa misol

Dichiarativa / Enunciativa

Xabar berish (tasdiq/inkor)

Nuqta (.), non

Domani parto per Roma.

Interrogativa

Savol so'rash

So'roq (?), ohang, so'roq so'zi

Dove lavori?

Imperativa / Volitiva

Buyruq, maslahat, taqiq

Imperativo, non + infinito

Non mollare!

Esclamativa

His-hayajon bildirish

Undov (!), che, come, quanto

Che bella idea!

Desiderativa / Ottativa

Orzu, tilak, afsus

magari, se solo, Congiuntivo

Magari fosse vero!

Dubitativa

Shubha, ikkilanish

Savol + infinito / futuro

Che cosa dire?

Concessiva indipendente

Mayli / bemalol ohangi

pure + Congiuntivo

Venga pure!

Incidentale / Nominale

Qo'shimcha izoh / fe'lsiz gap

Vergul-tire / fe'l yo'q

Buon appetito!

 

TUZILISHIGA KO'RA GAP TURLARI (I TIPI DI FRASE SECONDO LA STRUTTURA)

Italyan tilida gapning «yuragi» bu — fe'l (verbo / predicato). Gap ichida nechta fe'l borligiga qarab, barcha gaplar ikki katta guruhga ajratiladi: sodda gaplar (frasi semplici) va qo'shma gaplar (frasi complesse yoki periodo).

2.1. Sodda gaplar (Frasi semplici / Proposizioni)

Bittagina fe'l (kesim) atrofida qurilgan gap frase semplice (yoki proposizione) deyiladi. U o'z ichida ikki ko'rinishda bo'ladi:

  • Yig'iq gap (Frase minima / nucleare): Faqat ma'noni tushunish uchun mutlaqo zarur bo'lgan eng kichik yadrodan iborat. Masalan:

Piove. — Yomg'ir yog'yapti. | Il bambino dorme. — Bola uxlayapti. | Sara legge un libro. — Sara kitob o'qiyapti. («leggere» fe'li «nimani?» degan to'ldiruvchini talab qiladi, shuning uchun «un libro» ham yadroga kiradi.)

  • Yoyiq gap (Frase espansa): Yig'iq gapga aniqlovchi, payt, o'rin yoki vosita hollarini qo'shib boyitilgan gap. Masalan:

La mia sorella minore legge un libro interessante in biblioteca ogni pomeriggio. — Mening singlim har kuni tushdan keyin kutubxonada qiziqarli kitob o'qiydi. | Ieri sera i miei amici hanno organizzato una festa a sorpresa. — Kecha kechqurun do'stlarim syurpriz ziyofat uyushtirishdi.

Italyan tilida eganing tushib qolishi (Soggetto sottinteso): Italyan tilini o'rganayotganlar uchun eng yoqimli yangilik — bu tilda io (men), tu (sen), noi (biz), voi (sizlar) kabi egalarni har gapda aytib o'tirish shart emas! Tilshunoslikda bu holat soggetto sottinteso (yashirin ega) deyiladi, chunki fe'lning oxiridagi qo'shimcha ish-harakatni kim bajarayotganini shundoq ham aytib turadi.

Abito a Tashkent e studio all'università. — Toshkentda yashayman va universitetda o'qiyman. («Io» so'zini qo'shishga hojat yo'q.)

Andate al mare quest'estate? — Bu yoz dengizga borasizlarmi? («Voi» tushib qolgan.)

Shaxssiz gaplar (Frasi impersonali): Ob-havo va umumiy holatlarda esa umuman ega bo'lmaydi:

Nevica forte. — Qattiq qor yog'yapti. | Qui si mangia benissimo. — Bu yerda juda mazali ovqat pishirishadi. | Bisogna praticare ogni giorno. — Har kuni mashq qilish kerak.

Ega qachon albatta aytiladi? Uchta holatda:

1) Aynan o'sha shaxsga urg'u berishda (Pago io! — Men to'layman!);

2) Ikki kishini solishtirganda (Io preferisco il mare, tu preferisci la montagna. — Men dengizni yoqtiraman, sen esa tog'ni.);

3) Congiuntivo maylida 1-, 2- va 3-shaxslar bir xil ko'rinishda kelganda chalkashmaslik uchun (Penso che tu abbia ragione. — Sening haq ekaningni o'ylayman.).

2.2. Qo'shma gaplar (Frasi complesse / Periodo)

Ikki yoki undan ortiq fe'l (sodda gap) birlashib, yaxlit fikr bersa, bunga frase complessa yoki periodo deyiladi. Italyan tilida sodda gaplar bir-biriga uch xil usulda ulanadi: bog'lovchisiz (faqat tinish belgilari bilan), teng bog'lanish orqali (coordinazione) va ergashish orqali (subordinazione).

Bog'lovchisiz bog'lanish (Giustapposizione / Asindeto): Gaplar hech qanday bog'lovchisiz, shunchaki vergul, nuqtali vergul yoki ikki nuqta bilan ketma-ket ulanadi. Masalan:

Arrivo a casa, mi cambio, esco subito. — Uyga kelaman, kiyimimni almashtiraman, darrov chiqib ketaman. | Non posso venire: ho troppo lavoro. — Kela olmayman: ishim juda ko'p.

2.2.1. Bog'langan qo'shma gaplar (Proposizioni coordinate / Paratassi)

Proposizioni coordinate — bu bir-biriga qaram bo'lmagan, teng huquqli gaplardir. Ularni ajratib qo'ysangiz ham, har biri mustaqil gap bo'lib yashayveradi. Italyan grammatikasida teng bog'langan gaplarning 6 ta ma'no turi mavjud:

Turi (Italyancha)

Asosiy bog'lovchilar

Ma'nosi

Hayotiy misol

Copulative (Biriktiruv)

e, anche, inoltre, né, neanche

Fikrlarni qo'shib sanash

Ascolto musica e pulisco la stanza. — Musiqa eshitaman va xonani tozalayman.

Avversative (Zidlov)

ma, però, invece, tuttavia, bensì, eppure

Qarama-qarshilik

Vorrei uscire, ma piove forte. — Chiqqim kelyapti, lekin qattiq yomg'ir yog'yapti.

Disgiuntive (Ayiruv)

o, oppure, ovvero, altrimenti

Tanlov, muqobil

Prendi l'autobus oppure vai a piedi? — Avtobusga chiqasanmi yoki piyoda borasanmi?

Esplicative (Izohlov)

infatti, cioè, ossia, vale a dire

Oldingi fikrni izohlash

È molto stanco, infatti dorme già. — U juda charchagan, haqiqatan ham allaqachon uxlayapti.

Conclusive (Xulosa)

quindi, dunque, perciò, pertanto, allora

Natija, xulosa chiqarish

Ho finito gli esami, quindi posso riposarmi. — Imtihonlarni tugatdim, shuning uchun dam olsam bo'ladi.

Correlative (Juft)

sia... sia, né... né, o... o, non solo... ma anche

Juft bog'lovchilar bilan bog'lash

Non solo parla italiano, ma insegna anche spagnolo. — U nafaqat italyancha gapiradi, balki ispanchadan ham dars beradi.

 

Eng ko'p ishlatiladigan teng bog'lovchilar bo'yicha qo'shimcha jonli misollar:

·      e / né:

Ho comprato il biglietto e ho prenotato l'hotel. — Chipta sotib oldim va mehmonxona band qildim. | Non ha chiamato né ha scritto un messaggio. — Na qo'ng'iroq qildi, na xabar yozdi.

·      ma / però / invece:

Il ristorante è caro, però il cibo è delizioso. — Restoran qimmat, biroq ovqati juda mazali. | Io bevo tè verde, invece mio fratello preferisce il caffè. — Men ko'k choy ichaman, akam esa aksincha qahvani yoqtiradi.

·      o / oppure / altrimenti:

Sbrigati, altrimenti perdiamo il treno! — Shoshil, aks holda poyezddan qolib ketamiz! | Chiamami stasera o scrivimi domani. — Bugun kechqurun qo'ng'iroq qil yoki ertaga yoz.

·      quindi / perciò / infatti:

Pioveva tutto il giorno, perciò siamo rimasti in casa. — Kun bo'yi yomg'ir yog'di, shu sababli uyda qoldik. | Marco ama lo sport, cioè corre ogni mattina nel parco. — Marko sportni sevadi, ya'ni har kuni ertalab parkda yuguradi.

2.2.2. Ergashgan qo'shma gaplar (Proposizioni subordinate / Ipotassi)

Bu yerda tenglik yo'q: bitta «xo'jayin» gap — proposizione principale (bosh gap) va unga bo'ysunib, uning ma'nosini to'ldiradigan proposizione subordinata (ergash gap) bo'ladi. Ergash gap yolg'iz o'zi tursa, fikr chala qolib ketadi (masalan, «...chunki yomg'ir yog'di» — xo'sh, nima bo'ldi?).

Ochiq va yashirin shakllar (Forma esplicita e implicita): Italyan tilida ergash gaplar ikki xil qiyofada keladi. Agar ergash gapda fe'l shaxs va zamonda tuslangan bo'lsa (Indicativo, Congiuntivo, Condizionale), bu forma esplicita (ochiq shakl). Agar tuslanmagan fe'l (Infinito, Gerundio, Participio) ishlatilsa, bu forma implicita (yashirin shakl) deyiladi — italyanlar gapni ixchamlashtirish uchun yashirin shaklni juda yaxshi ko'rishadi!

  1. Forma esplicita: Ho preso l'ombrello perché piove. — Yomg'ir yog'ayotgani uchun soyabon oldim. (tuslangan fe'l: piove)
  2. Forma implicita: Ho preso l'ombrello per non bagnarmi. — Ho'l bo'lmaslik uchun soyabon oldim. (per + infinito)
  3. Forma implicita (Gerundio): Camminando per il centro, ho incontrato Sofia. — Markazda sayr qilib yurib, Sofiyani uchratib qoldim.

Italyan grammatikasida ergash gaplar uchta katta oilaga bo'linadi: completive (bosh bo'lak o'rnida keladiganlar), relative (aniqlovchi) va circostanziali (hol ergash gaplar). Keling, eng muhimlarini misollar bilan ko'ramiz:

  • To'ldiruvchi va ega ergash gaplar (Subordinate completive — oggettive, soggettive, interrogative indirette): Bosh gapdagi fe'lning «nima?» yoki «nimani?» degan savoliga javob bo'ladi. Ko'pincha che yoki bilvosita so'roqlarda se / dove / quando bilan ulanadi. Misollar:

So che hai superato l'esame! — Imtihondan o'tganingni bilaman! (to'ldiruvchi) | È importante che tu dorma bene. — Yaxshi uxlashing muhim. (ega ergash gap) | Non so se Luca viene alla festa. — Luka ziyofatga keladimi-yo'qmi, bilmayman. (bilvosita so'roq)

  • Aniqlovchi ergash gaplar (Subordinate relative): Otni izohlaydi, che, cui, il quale olmoshlari bilan bog'lanadi. Misollar:

Il podcast che ascolto ogni mattina è utilissimo. — Har kuni ertalab tinglaydigan podkastim juda foydali. | Questa è la ragazza di cui ti ho parlato ieri. — Kecha senga aytib bergan qiz mana shu.

  • Sabab ergash gaplar (Causali — perché, poiché, siccome, dato che): Ish-harakatning sababini tushuntiradi. (Siccome odatda gap boshida keladi!) Misollar:

Resto a casa perché ho la febbre. — Isitmam borligi uchun uyda qolyapman. | Siccome era tardi, abbiamo preso un taxi. — Kech bo'lib qolgani uchun taksi oldik. | Poiché nessuno ha risposto, ho mandato un'email. — Hech kim javob bermagani sababli email yubordim.

  • Payt ergash gaplar (Temporali — quando, mentre, prima che, dopo che, finché): Voqea qachon sodir bo'lganini bildiradi. Misollar:

Chiamami quando arrivi in aeroporto. — Aeroportga yetib borganda menga qo'ng'iroq qil. | Mentre cucinavo, ascoltavo la radio. — Ovqat pishirayotganimda radio eshitardim. | Finisci il lavoro prima che arrivi il capo. — Boshliq kelmasidan oldin ishni tugat.

  • Maqsad ergash gaplar (Finali — affinché, perché + Congiuntivo, per + Infinito): Nima maqsadda qilinayotganini bildiradi. Ega ikki gapda bir xil bo'lsa per + infinito, har xil bo'lsa affinché + Congiuntivo ishlatiladi! Misollar:

Studio sodo per vincere la borsa di studio. — Grant yutish uchun qattiq o'qiyapman. (bir xil ega) | Ti spiego tutto lentamente affinché tu capisca bene. — Yaxshi tushunishing uchun senga hammasini sekin tushuntiryapman. (har xil ega)

  • Shart ergash gaplar (Condizionali / Periodo ipotetico — se, qualora, a condizione che): «Agar...» degan shartni qo'yadi. Italyan tilida shartli gapning 3 ta darajasi bor:
  1. Real shart (Se piove, resto a casa — Yomg'ir yog'sa, uyda qolaman);
  2. Ehtimoliy shart (Se avessi tempo, imparerei il pianoforte — Vaqtim bo'lsaydi, pianino o'rganardim);
  3. O'tib ketgan, amalga oshmagan shart (Se avessi studiato di più, avrei preso trenta — Ko'proq o'qiganimda, 30 ball olgan bo'lardim).
  • To'siqsiz ergash gaplar (Concessive — benché, sebbene, nonostante, anche se): «Garchi..., bo'lsa ham» ma'nosini beradi. Misollar:

Esco a correre benché faccia freddo. — Garchi sovuq bo'lsa ham, yugurgani chiqyapman. | Sebbene sia stanco, continua a studiare. — Charchagan bo'lsa ham, o'qishda davom etyapti. | Vengo alla festa anche se arrivo un po' tardi. — Biroz kech kelsam ham, ziyofatga boraman.

  • Natija va qiyos ergash gaplar (Consecutive va Comparative):

Era così stanco che si è addormentato subito. — U shunchalik charchagan ediki, darrov uxlab qoldi. | Parla italiano meglio di quanto pensassi. — U men o'ylaganimdan ham yaxshiroq italyancha gapirar ekan.

2.2.3. Qaysi bog'lovchidan keyin Indicativo, qaysinisidan keyin Congiuntivo keladi?

Italyan tilini o'rganuvchilarning eng katta bosh og'rig'i — Indicativo (aniqlik mayli) bilan Congiuntivo (istak-gumon mayli)ni farqlash. Buni yodlab olishning eng sodda oltin qoidasi bor: aniq fakt, ishonch va real sabab bo'lsa — Indicativo; shaxsiy fikr, shubha, istak, his-tuyg'u, maqsad yoki to'siqsizlik bo'lsa — Congiuntivo!

Mayl

Qachon ishlatiladi?

Asosiy bog'lovchilar va fe'llar

Misol

Indicativo (aniq fakt)

Aniq voqea, ishonch, real sabab, payt

so che, è vero che, perché, poiché, siccome, quando, mentre, dopo che, anche se

So che Mario abita a Roma.
Esco anche se piove.

Congiuntivo (fikr, shubha, maqsad, to'siqsizlik)

Taxmin, istak, qo'rquv, maqsad, shart, garchi...

penso che, credo che, spero che, voglio che, benché, sebbene, nonostante, affinché, prima che, senza che, a patto che

Penso che Mario abiti a Roma.
Esco benché piova.

 

Ayniqsa anche se (odatda Indicativo bilan) va benché / sebbene / nonostante (har doim Congiuntivo bilan) farqini eslab qoling — ikkalasi ham «garchi ... bo'lsa ham» deb tarjima qilinadi, lekin ulardan keyin keladigan fe'l mayli har xil!

💬 0 Izohlar

🤖 4 + 4 =
Hali izohlar yo'q. Fikr bildirib, munozarani boshlab bering! ✨
⬅ Umumiy bo'limiga qaytish
☕
Sayt rivojiga hissa qo'shing!
inITALIA.uz loyihasi doimiy ravishda bepul va foydali bo'lib qolishi uchun o'z yordamingizni ayamang. Sizning kichik e'tiboringiz loyiha uchun juda muhim!
💳 Loyihani qo'llab-quvvatlash
Ushbu oyna avtomatik 15 soniyadan so'ng yopiladi